EU मा रहेका बैंकहरूले अनधिकृत रूपमा काटिएको रकम फिर्ता गर्नुपर्ने: EU अदालतको फैसलाले ग्राहकलाई के अधिकार दियो?
(⏱️ पढ्न लाग्ने समय: करिब ५–६ मिनेट)
युरोपेली संघ (European Union – EU) को न्यायालय (Court of Justice of the European Union – CJEU) ले १५ अक्टोबर २०२६ मा बैंक ग्राहकका लागि महत्त्वपूर्ण फैसला गरेको छ।
अब ग्राहकले आफ्नो बैंकिङ सुरक्षा विवरण सुरक्षित नराखेको वा गम्भीर लापरवाही गरेको आरोप लागे पनि बैंकले त्यसैलाई आधार बनाएर अनधिकृत रूपमा खाताबाट निकालिएको रकम तत्काल फिर्ता गर्न अस्वीकार गर्न पाउने छैन।
यो फैसला EU को भुक्तानी सेवासम्बन्धी कानुन (Payment Services Directive – PSD2) को व्याख्यासँग सम्बन्धित छ। तर यसको अर्थ सबै प्रकारका अनलाइन ठगीमा बैंकले ग्राहकलाई अन्तिम रूपमा क्षतिपूर्ति दिनैपर्छ भन्ने होइन। कारोबार अनधिकृत थियो वा ग्राहक आफैँले अनुमति दिएको थियो भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
🔎 के भयो?
यो मुद्दा पोल्यान्डको PKO BP बैंकमा खाता भएकी एक महिलासँग सम्बन्धित छ।
ती महिलाले अनलाइन बिक्री प्लेटफर्ममा सामान बिक्रीका लागि राखेकी थिइन्। त्यसपछि एक नक्कली खरिदकर्ताले बिक्री पुष्टि गर्ने बहानामा उनलाई लिंक पठायो। लिंक खोलेपछि बैंकको आधिकारिक वेबसाइटजस्तै देखिने नक्कली वेबसाइट खुल्यो।
त्यहाँ महिलाले आफ्नो अनलाइन बैंकिङ लगइन विवरण राखिन्। ठगी गर्ने व्यक्तिले ती विवरण र SMS मार्फत आएको पुष्टि कोड प्राप्त गरेपछि उनको खाताबाट ३,००० पोलिस जलोटी (PLN), अर्थात् करिब ७०५ युरो अर्को खातामा पठायो।
महिलाले अर्को दिन ठगी भएको थाहा पाएर बैंक र प्रहरीलाई जानकारी गराइन्। तर बैंकले उनको गम्भीर लापरवाहीका कारण ठगी सम्भव भएको भन्दै रकम फिर्ता गर्न अस्वीकार गर्यो।
विवाद पोल्यान्डको अदालतमा पुगेपछि उक्त अदालतले EU कानुनअनुसार ग्राहकको गम्भीर लापरवाही भएको अवस्थामा पनि बैंकले रकम तत्काल फिर्ता गर्नुपर्छ कि पर्दैन भन्ने प्रश्न CJEU समक्ष पठायो।
१५ अक्टोबर २०२६ मा CJEU ले बैंकले ग्राहकको गम्भीर लापरवाहीको आरोप मात्र लगाएर तत्काल रकम फिर्ता गर्न अस्वीकार गर्न नपाउने फैसला गर्यो।
⚖️ अदालतको फैसलाले के स्पष्ट गर्यो?
अदालतले बैंकको तत्काल रकम फिर्ता गर्ने दायित्व र ग्राहकको अन्तिम आर्थिक जिम्मेवारीलाई दुई फरक चरणका रूपमा व्याख्या गरेको छ।
१. अनधिकृत कारोबार भए बैंकले रकम तत्काल फिर्ता गर्नुपर्छ
ग्राहकले आफूले अनुमति नदिएको कारोबार भएको जानकारी दिएमा बैंकले सामान्य अवस्थामा तुरुन्त र बढीमा अर्को कार्यदिन समाप्त हुनुअघि रकम फिर्ता गर्नुपर्छ।
ग्राहकले आफ्नो सुरक्षा विवरण सुरक्षित नराखेको वा गम्भीर लापरवाही गरेको आरोप मात्र यस प्रारम्भिक दायित्वबाट बैंकलाई मुक्त गर्ने आधार होइन।
२. पछि ग्राहकसँग रकम पुनः माग्न सकिने अवस्था रहन्छ
बैंकले रकम फिर्ता गरेपछि ग्राहकले जानाजानी वा गम्भीर लापरवाहीपूर्वक आफ्नो कानुनी दायित्व उल्लङ्घन गरेको प्रमाणित भएमा बैंकले सम्बन्धित कानुनी प्रक्रियाबाट रकम पुनः माग्न सक्छ।
तर यस्तो दाबी प्रमाणित गर्ने जिम्मेवारी बैंककै हुन्छ। केवल आरोप लगाएर ग्राहकलाई दोषी मान्न मिल्दैन।
फैसलाको मुख्य सन्देश: पहिले अनधिकृत कारोबारको रकम फिर्ता गर्ने दायित्व पूरा गर्नुपर्छ। त्यसपछि प्रमाण र कानुनी प्रक्रियाका आधारमा अन्तिम आर्थिक जिम्मेवारी निर्धारण गर्न सकिन्छ।
🇪🇺 EU का अन्य देशमा पनि लागू हुन्छ?
यो फैसला Directive (EU) 2015/2366 अर्थात् PSD2 को व्याख्यासँग सम्बन्धित भएकाले EU सदस्य राष्ट्रहरूका लागि महत्त्वपूर्ण छ।
यस निर्देशिकाका तीनवटा प्रावधान विशेष रूपमा सान्दर्भिक छन्:
- Article 72: कारोबारको प्रमाणीकरण र प्रमाण प्रस्तुत गर्ने जिम्मेवारी।
- Article 73: अनधिकृत कारोबारको रकम तत्काल फिर्ता गर्ने भुक्तानी सेवा प्रदायकको दायित्व।
- Article 74: अनधिकृत कारोबारबाट भएको आर्थिक क्षतिमा ग्राहकको जिम्मेवारी।
CJEU ले Article 73 र 74 लाई फरक चरणका व्यवस्था मानेको छ। त्यसैले ग्राहकको गम्भीर लापरवाहीको आरोपले मात्र Article 73 अन्तर्गतको तत्काल रकम फिर्ता गर्ने दायित्व हटाउँदैन।
तर EU बाहिरका बेलायत, स्विट्जरल्यान्ड वा अन्य युरोपेली देशमा यो फैसला स्वतः समान रूपमा लागू हुन्छ भन्न मिल्दैन।
🇵🇹 पोर्चुगलमा बैंक खाता भएका नेपालीलाई के सरोकार?
पोर्चुगलले PSD2 लाई राष्ट्रिय कानुनमा समावेश गर्न १२ नोभेम्बर २०१८ मा Decreto-Lei n.º 91/2018 जारी गरेको थियो। यसका Article 112–115 बैंक ग्राहकका लागि विशेष महत्त्वपूर्ण छन्।
Article 112 – जानकारी दिने समयसीमा
ग्राहकले अनधिकृत कारोबार थाहा पाएपछि अनावश्यक ढिलाइ नगरी बैंकलाई जानकारी दिनुपर्छ। सामान्य अवस्थामा कारोबार भएको मितिबाट अधिकतम १३ महिनाभित्र जानकारी गराउनुपर्ने व्यवस्था छ। तर १३ महिना पर्खन मिल्छ भन्ने होइन; थाहा पाउनेबित्तिकै जानकारी दिनु उचित हुन्छ।
Article 113 – प्रमाण प्रस्तुत गर्ने जिम्मेवारी
ग्राहकले कारोबार आफूले स्वीकृत नगरेको बताएमा बैंकले कारोबार प्रमाणीकरण भएको, सही रूपमा अभिलेख गरिएको र प्राविधिक त्रुटि नभएको प्रमाण दिनुपर्छ। बैंकको प्रणालीमा पासवर्ड वा प्रमाणीकरण विवरण प्रयोग भएको देखिनु मात्र ग्राहकले कारोबार स्वीकृत गरेको वा गम्भीर लापरवाही गरेको पर्याप्त प्रमाण होइन।
Article 114 – बैंकको रकम फिर्ता गर्ने दायित्व
अनधिकृत कारोबार भएको अवस्थामा बैंकले सामान्यतया तत्काल र बढीमा अर्को कार्यदिन समाप्त हुनुअघि रकम फिर्ता गर्नुपर्छ। तर ग्राहक स्वयंले ठगी गरेको भन्ने उचित शंका भएमा र बैंकले सम्बन्धित न्यायिक निकायलाई कानुनअनुसार लिखित रूपमा जानकारी गराएमा विशेष अपवाद लागू हुन सक्छ।
Article 115 – ग्राहकको आर्थिक जिम्मेवारी
यस धारामा ग्राहकको जिम्मेवारीका अवस्था छुट्याइएको छ:
- ग्राहकले ठगी गरेको वा Article 110 का दायित्व जानाजानी उल्लङ्घन गरेको प्रमाणित भएमा सबै क्षतिको जिम्मेवारी ग्राहकमा पर्न सक्छ।
- गम्भीर लापरवाही भएको अवस्थामा ग्राहकले खातामा उपलब्ध रकम वा सम्बन्धित क्रेडिट सीमासम्मको क्षति व्यहोर्नुपर्ने हुन सक्छ, जुन ५० युरोभन्दा बढी पनि हुन सक्छ।
तर Article 115 लाई आधार बनाएर बैंकले सुरुमै रकम फिर्ता गर्न अस्वीकार गर्न पाउने भन्ने अर्थ CJEU को फैसलाले स्वीकार गरेको छैन। तत्काल रकम फिर्ता गर्ने दायित्व र पछि ग्राहकको आर्थिक जिम्मेवारी निर्धारण गर्ने प्रक्रिया फरक हुन्।
ध्यान दिनुहोस्: रकम फिर्ता गर्ने प्रारम्भिक दायित्व र ग्राहकको अन्तिम आर्थिक जिम्मेवारी एउटै कुरा होइनन्। सम्बन्धित कानुनी सर्त र प्रमाणका आधारमा दुवै विषय छुट्टाछुट्टै निर्धारण हुन्छन्।
🏦 Banco de Portugal को भूमिका के हो?
यस विषयमा तीन संस्थाको भूमिका छुट्याएर बुझ्नुपर्छ:
- CJEU: EU कानुनको व्याख्या गर्ने न्यायिक निकाय हो। यस मुद्दामा फैसला यही अदालतले गरेको हो।
- European Central Bank (ECB): युरो क्षेत्रको मौद्रिक नीति र बैंकिङ सुपरिवेक्षणसम्बन्धी जिम्मेवारी निर्वाह गर्छ। यस मुद्दाको फैसला ECB ले गरेको होइन।
- Banco de Portugal: पोर्चुगलको राष्ट्रिय केन्द्रीय बैंक हो। यसले बैंकिङ प्रणालीको सुपरिवेक्षण र आफ्नो अधिकारक्षेत्रभित्र बैंक ग्राहकका उजुरीसम्बन्धी नियामकीय भूमिका निर्वाह गर्छ।
Portugal Resident ले १३ नोभेम्बर २०२६ मा प्रकाशित समाचारमा Banco de Portugal को प्रतिक्रियालाई उद्धृत गर्दै पोर्चुगलमा अनधिकृत कारोबारको रकम तत्काल फिर्ता गर्ने व्यवस्था पहिलेदेखि नै लागू रहेको जनाएको छ।
Banco de Portugal को ग्राहक सूचना पोर्टलमा पनि अनधिकृत कारोबारको रकम सामान्य अवस्थामा अर्को कार्यदिन समाप्त हुनुअघि अस्थायी रूपमा फिर्ता गर्नुपर्ने उल्लेख छ।
यसैले CJEU को फैसलाले पोर्चुगलमा पहिलोपटक यस्तो अधिकार सिर्जना गरेको होइन; यसले EU कानुनको व्याख्या अझ स्पष्ट पारेको हो।
⚠️ सबै प्रकारका बैंक ठगीमा यो फैसला लागू हुन्छ?
हुँदैन। अनधिकृत कारोबार (Unauthorised Payment Transaction) र ग्राहक आफैँले अनुमति दिएको कारोबार (Authorised Payment Transaction) फरक हुन्।
अनधिकृत कारोबारको उदाहरण
ग्राहकले पैसा पठाउने अनुमति दिएको हुँदैन, तर तेस्रो व्यक्तिले चोरी गरेको बैंकिङ विवरण प्रयोग गरेर खाताबाट रकम अर्को खातामा पठाउँछ। यस्तो अवस्थामा अनधिकृत कारोबारसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था लागू हुन सक्छ।
ग्राहक आफैँले गरेको कारोबारको उदाहरण
ठगी गर्ने व्यक्तिले ग्राहकलाई झुक्याएर बैंक एप खोल्न र अर्को खातामा पैसा पठाउन लगाउँछ। ग्राहकले आफैँ भुक्तानी आदेश दिएको अवस्थामा कारोबार कानुनी रूपमा स्वीकृत भएको थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न उठ्छ। त्यसैले यस्तो अवस्थामा यही फैसला स्वतः लागू हुन्छ भन्न मिल्दैन।
त्यस्तै, ग्राहकले नक्कली वेबसाइटमा विवरण राखेको, SMS कोड दिएको वा लिंक खोलेको कारणले मात्र स्वतः गम्भीर लापरवाही प्रमाणित हुँदैन। वास्तविक परिस्थिति र उपलब्ध प्रमाणका आधारमा यसको मूल्याङ्कन हुन्छ।
🚨 बैंक खाताबाट अनधिकृत रूपमा पैसा निकालिएमा के गर्ने?
Banco de Portugal ले यस्तो कारोबार देखिएमा तुरुन्त बैंक वा सम्बन्धित भुक्तानी सेवा प्रदायकलाई जानकारी दिन सुझाव दिएको छ।
- बैंकलाई तुरुन्त सम्पर्क गरी अनधिकृत कारोबार भएको जानकारी दिनुहोस्।
- आवश्यक परे बैंक कार्ड, अनलाइन बैंकिङ वा सम्बन्धित भुक्तानी सेवा रोक्न अनुरोध गर्नुहोस्।
- कारोबारको मिति, रकम, प्राप्तकर्ता विवरण र बैंकका सन्देश सुरक्षित राख्नुहोस्।
- लिखित रूपमा कारोबार आफूले स्वीकृत नगरेको जानकारी दिई उजुरीको प्रमाण वा सन्दर्भ नम्बर माग्नुहोस्।
- ठगीसँग सम्बन्धित SMS, इमेल, फोन नम्बर, नक्कली लिंक तथा अन्य प्रमाण सुरक्षित राख्नुहोस्।
- आवश्यकताअनुसार प्रहरी वा सम्बन्धित न्यायिक निकायमा पनि जानकारी दिनुहोस्।
बैंकले रकम फिर्ता गर्न अस्वीकार गरेमा
पहिले सम्बन्धित बैंकमा औपचारिक उजुरी दिनुहोस्। त्यसपछि आवश्यक परे Banco de Portugal को Portal do Cliente Bancário वा इलेक्ट्रोनिक Livro de Reclamações मार्फत उजुरी गर्न सकिन्छ।
Banco de Portugal ले आफ्नो अधिकारक्षेत्रभित्र बैंक वा भुक्तानी सेवा प्रदायकको व्यवहारबारे उजुरीको समीक्षा गर्न सक्छ। तर उजुरी दर्ता गर्दैमा रकम स्वतः फिर्ता हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन। विवाद समाधान नभएमा वैकल्पिक विवाद समाधान निकाय वा अदालतको प्रक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ।
📌 अब के हेर्नुपर्छ?
यो फैसलापछि EU का बैंकहरूले अनधिकृत कारोबारसम्बन्धी उजुरी कसरी व्यवस्थापन गर्छन् भन्ने महत्त्वपूर्ण हुनेछ। विशेषगरी गम्भीर लापरवाहीको आरोप लगाएर तत्काल रकम फिर्ता गर्न अस्वीकार गर्ने अभ्यासमा परिवर्तन आउँछ कि आउँदैन, र रकम फिर्तापछि बैंकहरूले पुनः रकम माग्दा कुन प्रमाण तथा कानुनी प्रक्रिया प्रयोग गर्छन् भन्ने हेर्नुपर्नेछ।
पोर्चुगलमा Banco de Portugal ले आफ्नो सार्वजनिक ग्राहक मार्गदर्शनमा यो न्यायिक व्याख्यालाई समेटेर थप स्पष्टीकरण वा संशोधन गर्छ कि गर्दैन भन्ने विषय पनि आगामी दिनमा महत्त्वपूर्ण रहनेछ।
📌 छोटकरीमा बुझ्नुहोस्
१. १५ अक्टोबर २०२६ मा CJEU ले ग्राहकको गम्भीर लापरवाहीको आरोप मात्र लगाएर बैंकले अनधिकृत कारोबारको रकम तत्काल फिर्ता गर्न अस्वीकार गर्न नपाउने फैसला गरेको छ।
२. यो फैसला PSD2 अन्तर्गत EU सदस्य राष्ट्रहरूमा लागू हुने भुक्तानी सेवासम्बन्धी कानुनको व्याख्यासँग सम्बन्धित छ।
३. बैंकले रकम फिर्ता गरेपछि ग्राहकको गम्भीर लापरवाही वा जानाजानी गरिएको उल्लङ्घन प्रमाणित भएमा कानुनी प्रक्रियाबाट रकम पुनः माग्न सक्छ।
४. ग्राहक आफैँले पैसा पठाएको अवस्था र ग्राहकको अनुमतिबिना तेस्रो व्यक्तिले पैसा निकालेको अवस्था कानुनी रूपमा फरक हुन्छ।
📚 स्रोत तथा थप जानकारी
-
Court of Justice of the European Union (CJEU)
Case C-70/25 (Tukowiecka), Judgment of 15 October 2026, ECLI:EU:C:2026:852।
मूल न्यायिक फैसला (Full Judgment) पढ्नुहोस्
आधिकारिक प्रेस विज्ञप्ति No. 147/2026
मुद्दाको आधिकारिक विवरण (Case Overview) -
European Union – EUR-Lex
Directive (EU) 2015/2366 – Payment Services Directive (PSD2)।
EU को मूल भुक्तानी सेवा निर्देशिका (PSD2) पढ्नुहोस् -
Diário da República – Portugal
Decreto-Lei n.º 91/2018, 12 November 2018।
पोर्चुगलको आधिकारिक कानुनी दस्तावेज हेर्नुहोस्
कानुनको समेकित संस्करण (Consolidated Version) हेर्नुहोस् -
Banco de Portugal – Portal do Cliente Bancário
अनधिकृत कारोबार, रकम फिर्ता र बैंक ग्राहकका अधिकारसम्बन्धी आधिकारिक जानकारी।
Banco de Portugal – ग्राहकका सामान्य प्रश्नहरू पढ्नुहोस् -
Portugal Resident
Banks must compensate defrauded clients – even following “gross negligence”.
१३ नोभेम्बर २०२६ मा प्रकाशित समाचार।
Portugal Resident – पूरा समाचार पढ्नुहोस्
📝 ⚠️ सूचना सम्बन्धी नोट
यो सामग्री सार्वजनिक तथा आधिकारिक स्रोतहरूमा उपलब्ध जानकारीको सरल नेपाली व्याख्या हो। यो व्यक्तिगत कानुनी, प्रशासनिक वा पेशेवर सल्लाह होइन।
जानकारी तयार गर्दा यथासम्भव आधिकारिक तथा विश्वसनीय स्रोतहरू जाँच गरिएको भए पनि कुनै त्रुटि, अपूर्णता वा व्याख्यामा कमी हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ।
Europe Sarokar कुनै सरकारी वा आधिकारिक निकायसँग आबद्ध छैन र व्यक्तिगत सल्लाह वा शुल्क लिएर सेवा प्रदान गर्दैन। नियम तथा प्रक्रियाहरू परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले कुनै निर्णय लिनु वा आवेदन दिनुअघि सम्बन्धित सरकारी निकायको पछिल्लो सूचना अनिवार्य रूपमा जाँच गर्नुहोस्।
यस जानकारीका आधारमा गरिने कुनै पनि निर्णय वा त्यसबाट उत्पन्न हुने परिणामको जिम्मेवारी सम्बन्धित पाठक/प्रयोगकर्ताकै हुनेछ।
तेस्रो पक्षका स्रोत, कानुनी/आधिकारिक दस्तावेज तथा अन्य सामग्री सम्बन्धित स्रोत वा अधिकारवालाकै हुन्। Europe Sarokar को मौलिक सामग्री, नेपाली व्याख्या, प्रस्तुति तथा संरचना भने Europe Sarokar को हो।
©️ 2026 Europe Sarokar.




